گفتاردوازدهم؛ معماری سازمانی

بسمه تعالی

دانشگاه وپژوهشگاه عالی دفاع ملی وتحقیقات راهبردی

پژوهشکده دکترین، ترازیابی و معماری

گروه معماری و طراحی دفاعی امنیتی نظام اسلامی

آنچه ازمعماری باید آموخت

گفتاردوازدهم

معماری سازمانی

معماری‌ها و استانداردهايي براي برنامه‌های كاربردي دولت الكترونيك

اردیبهشت 1397

بسمه تعالی

معماری‌ها و استانداردهايي براي برنامه‌های كاربردي دولت الكترونيك

در سپتامبر سال 2000، اداره فدرال آلمان برای كمك به پیاده‌سازی يك ابتكار عمل در دولت الكترونيك ملزم به تأمين بيش از 350 خط اينترنتي تا سال 2005 گشت. هماهنگ با وزارت فدرال آلمان، پیش‌نویس طرح پیاده‌سازی نوشته شد و عناصر اصلي تعريف شدند.

پيرو ايجاد اين برنامه پیاده‌سازی، وزارت فدرال، يك گروه پروژه‌ای مسئول، براي ايجاد روش‌های فني مشخص اين برنامه تدارك ديد. اولين گام شامل گردآوری ذخیره‌ای از استانداردهای موجود بود كه توسط تيمي متشكل از هشت كارشناس از صنعت و شش كارشناس از دولت فدرال انجام می‌شد. اين اساس ايجاد معماری برای برنامه‌های کاربردی دولت الکترونیک بود.

این معماری يك پروژه استانداردسازی با رويكردي يكپارچه است كه همه جنبه‌های موردنیاز براي رسيدن به اهداف زیر را توضيح می‌دهد:

تضمين جریان‌های ورودي اطلاعات بين شهرها، دولت فدرال و همكارانش (قابليت اجرا)

ايجاد روش‌های قابل‌مقایسه براي تهيه خدمات، براي تعريف مدل‌های داده (قابليت استفاده مجدد)

تهيه مشخصات به شكل مستندات قابل‌دسترس به‌صورت علني (آشكارايي)

توجه به ايجاد در يك بازار و در يك زمينه از استانداردسازی (كاهش هزينه و ريسك)

تضمين كاربردي بودن راه‌حل‌ها در مقابل تغيير نيازها در شرايط تعدد معاملات و اجراها

اين سند سه گروه از اهداف را براي خدمات اداره فدرال تعريف می‌کند:

  • دولت ‌به شهروندان: خدماتي كه دولت فدرال به‌طور مستقيم به شهروندان ارائه می‌کند.
  • به کسب‌وکار: خدماتي كه دولت فدرال براي شرکت‌ها ارائه می‌کند.
  • دولت ‌به ‌دولت: خدماتي كه دولت فدرال براي آژانس‌های عمومي ارائه می‌کند.

این معماری همچنین براي اهداف زير هم به کار می رود:

  • آسان كردن ارتباطات، فهم مشتركي از معماری‌های فناوری اطلاعات ارتباطات روزآمد بايد حاصل شود.
  • فناوری اطلاعات ارتباطات قابل‌دسترسی براي برنامه‌های كاربردي دولت الكترونيك بايد تعريف شوند، مقايسه شوند و با توجه به ارتباطشان ارزيابي شوند، يك ساختار يكسان و سازگار براي استفاده از اين مدل بدهند.
  • است براي فراهم كردن استانداردهایی كه می‌توانند براي ايجاد پروژه‌های دولت الكترونيك استفاده شوند.
  • به يك برنامه كاربردي از دیدگاه‌های مختلف براي توصيف دولت‌های الكترونيك پيچيده مفيد است.

شکل 2. 9   برنامه کاربردی دولت الکترونیک

بعضي از عوامل قابل قبول براي موفقيت دولت الكترونيك در زير آمده است:

چارچوب قانونی: چارچوب قانوني بايد قادر به تهيه مؤثر و کاربرپسند خدمات در اينترنت باشد

تعاريف فرآيند و متاداده: تعريف داده و فرآيند استانداردشده و یکسان، شرط لازم براي اينترفيسها و برنامه‌های کاربردی‌ها و سخت‌افزار استانداردشده و يكسان است.

آموزش: استفاده و بروز رساني استانداردها به معني تبادل در حال پيشرفت اطلاعات و فرآيند آموزش است.

اشتراک مفاهیم چارچوب، مدل و الگو در معماری سازمانی

باید دقت کرد که اگرچه واژه‌ چارچوب و مدل گاهی اوقات به جای هم به کار برده شده اند ولی واژه مدل متفاوت از لفظ چارچوب هم مورد استفاد قرار گرفته است اما هنگامی که از مدل معماری سازمانی بحث می شود مانند این است که چارچوب معماری سازمانی را بحث کرده باشیم.

 در مباحث معماری به صورت کلی لفظ مدل متفاوت از لفظ چارچوب مورد استفاده قرار گرفته است. به‌عنوان نمونه مدل فناوری و یا مدل سازمانی، در این اصطلاحات لفظ مدل متفاوت از لفظ چارچوب به کار برده می‌شود و این مدل ها مثلاً در چارچوب اولیه زکمن جزء سطرهای آن هستند. در ابتدای فصل دوم اشاره کردیم که معماری سازمانی را می­توان به جنگلی از مدل­ها تشبیه کرد که در صورت عدم استفاده از یک نقشه راهنما، طی کردن مسیر در آن تقریباً غیرممکن است. راهنمای جنگل مدل­های معماری، چارچوب نام دارد.

بررسی منابع مختلف نشان می‌دهد که اندیشمندان حوزه معماری سازمان در داخل کشور تفاوت خاصی بین چارچوب معماری سازمان با مدل یا الگوهای معماری سازمان قائل نمی‌شوند و در بیشتر متن‌ها آن‌ها را به‌جای هم به کار می‌برند به‌عنوان‌مثال زرگرنتاج و شمس در دومین کنفرانس مدیریت فناوری اطلاعات و ارتباطات – تهران که در اسفند 1384 برگزار شد در مقاله خود با عنوان تنظیم چارچوب معماری سازمانی با ماهیت سازمان در قسمت پیشینه تحقیق هنگام دسته‌بندی چارچوب‌های معماری سازمانی بعضی از چارچوب‌ها را با لفظ مدل بیان می‌کنند (زرگرنتاج و شمس،1384).

روش‌های معماري سازمانی

در پاسخ به سؤال چگونگی انجام معماري، جواب واحدی موجود نیست و گروهی معتقدند فرآیند انجام معماري براي هر سازمانی باید متناسب با آن بومی‌سازی شود، اکثر مؤلفان نیز در این زمینه به ارائه راهنمایی‌های عمومی و گام‌های کلان پرداخته‌اند. معماري سازمانی شامل دو وضعیت موجود و مطلوب است؛ بنابراین فرآیند معماري را باید چگونگی حرکت از وضع موجود به مطلوب دانست، البته تعریف و تعیین وضع موجود و مطلوب نیز می‌بایست جزو فرآیند معماري به حساب آید. در ادامه چند روش براي انجام فرآیند معماري معرفی می‌شود. (مهجوریان،87:1386)

روش معماري چگونگي انجام و روش رسيدن به معماري را بيان می‌کند. براي آنكه بتوانيم از يك چارچوب معماري به‌درستی استفاده كنيم، به يك روش نیاز داریم. بسياري از چارچوب‌ها صراحتاً به تبيين گام‌ها و روش كار با چارچوب می‌پردازند. به‌بیان‌دیگر خودشان شامل روش نيز هستند. به‌عنوان نمونه می‌توان به چارچوب توگاف و چارچوب معماری سازمان توسعه یافته اشاره کرد. برخي از چارچوب‌ها نيز كاري به روش انجام معماري ندارند. به‌عبارت‌دیگر فاقد روش هستند. چارچوب زكمن ازجمله اين چارچوب‌ها است (مجیدی،63:1384).

با توجه به بررسی اسناد، مقالات و کتاب‌های منتشرشده درزمینه معماری سازمانی اگر بخواهیم روش‌های انجام معماری سازمانی را به‌صورت موردی دسته‌بندی کنیم به چند روش مطرح به شرح زیر خواهیم رسید:

  • روش مربوط به چارچوب معماری وزارت دفاع آمریکا
  • روش برنامه‌ریزی معماري سازمانی
  • روش راهنماي کاربردي براي معماري سازمانی فدرال
  • روش توسعه معماری
  • روش لویس

در ادامه به شرح مختصری از هر یک از این روش‌ها خواهیم پرداخت:

روش برنامه‌ریزی معماری سازمانی

مهم‌ترین روش برنامه‌ریزی معماري سازماني كه شناخت معماري جاري، ترسيم معماري هدف و برنامه‌ریزی براي حركت از وضعيت موجود به وضعيت مطلوب را شامل می‌شود. شكل 14.2 لایه‌ها و مراحل اصلي برنامه‌سازی معماري سازماني را نشان می‌دهد. (اسپیواک،1993)

شكل 10.2 برنامه‌ریزی معماري سازماني (اسپیواک،1993)

 

روش مربوط به چارچوب معماری وزارت دفاع آمریکا

 فرآیند شش مرحله‌ای چارچوب معماری وزارت دفاع آمریکا شامل موارد زیر است:

  • مقصود استفاده از معماري
  • حوزه معماري
  • خصوصیاتی که باید مدنظر قرار گیرد
  • دیدگاه‌ها و محصولاتی که می‌بایست ایجاد شود
  • محصولات ضروري
  • از معماري بر اساس منظور موردنظر. (مهجوریان،1386)

روش برنامه‌ریزی معماري سازمانی

برنامه‌ریزی معماري سازمانی فرآیندي برای تعریف معماري براي استفاده اطلاعات به‌منظور پشتیبانی از کسب‌وکار و شامل یک برنامه براي اجرا است. حوزه روش دو سطر اول چارچوب زکمن معرفی شده است.

لایه‌ها و مؤلفه‌های این روش به‌قرار زیر است:

لایه اول: داراي یک مؤلفه بانام برنامه‌ریزی آغازین است.

لایه دوم: داراي دو مؤلفه بهنام‌های مدل‌سازی حرفه و سیستم‌ها و فناوري موجود است.

لایه سوم: شامل سه مؤلفه بهنام‌های معماري داده و معماري سیستم و معماري فناوري است.

لایه چهارم: شامل یک مؤلفه به نام برنامه گذار/ اجرایی است (مهجوریان،1386)

روش راهنماي کاربردي براي معماري سازمانی فدرال

این روش فرآیندي را جهت توسعه معماري سازمانی مشخص می‌کند، گام‌ها و اجزاي این فرآیند همپوشانی زیادي با روش اسپیواك دارند. به‌طور مشخص این روش مباحث بیشتري نسبت به روش EAP در حوزه ابزارها، انتقال، بازاریابی معماري سازمانی و موضوعات مربوط به روش دولت و حکومت دارد.

این فرآیند شامل مراحل زیر است:

  • حمایت هیئت‌رئیسه
  • مدیریت
  • محصولات و فعالیت‌های معماري سازمانی
  • فرآیند معماري سازمانی
  • معماري سازمانی
  • از معماري سازمانی
  • معماري سازمانی
  • و سرکشی برنامه معماري سازمانی (مهجوریان،1386)

روش توسعه معماری

چارچوب معماري سازمانی جهت توسعه معماري سازمانی اقدام به معرفی چارچوب توگاف روش اختصاصی خود با عنوان روش توسعه معماري نمود. روش توسعه معماری فرایندی را برای دستیابی به یک معماری سازمانی ایدئال، مختص سازمانی مشخص تشریح می‌کند که نیازمندی‌های کسب‌وکار را موردتوجه قرار می‌دهد، این روش مؤلفه اصلی توگاف است و مراحل این روش به‌قرار زیر است:

  • معماري
  • کسب‌وکار
  • سیستم‌های اطلاعاتی
  • فناوري
  • و راه‌حل‌ها
  • گذار
  • دولت الکترونیک
  • تغییرات معماري

در هسته توگاف روش توسعه معماری قرار دارد. توانمندی معماری روش توسعه معماری را به اجرا درمی‌آورد. روش توسعه معماری به‌وسیله تعدادی از دستورالعمل‌ها و تکنیک ها پشتیبانی می‌شود. این دستورالعمل‌ها، محتوای معماری را جهت ذخیره شدن در مخزن تولید می‌کنند. محتوای معماری طبق زنجیره سازمانی دسته‌بندی می‌شود. مخزن معماری در ابتدا توسط مدل‌های مرجع توگاف پر می‌شود.

 

روش لویس

الکساندر لویس فرآیندي هفت مرحله‌ای براي توسعه معماري سازمانی بر مبناي چارچوب C4ISR ارائه نموده است. مراحل این روش به‌قرار زیر است:

  • مسئله و جمع‌آوری اطلاعات دامنه مسئله
  • مفهوم عملیاتی و نیازمندی‌ها
  • کارکردها و واحدهاي سازمانی
  • عناصر عملیاتی و اطلاعاتی و نیز گره‌های سیستمی
  • عناصر سیستمی، خطوط موردنیاز و کارکردها
  • مدل فعالیت، مدل داده منطقی و اختصاص وظایف
  • قوانین عملیاتی و واسط‌ها

انواع رویکردها در معماري سازماني

با بررسی ادبیات در دسترس در حوزه معماری سازمانی، سه رویکرد عمده را در اجرای معماری سازمانی، با توجه به نوع سازمان و اهداف، می‌توان در نظر گرفت

  1. معماري سازماني با رویکرد فناوري اطلاعات
  2. معماري سازماني با رویکرد فرايندی
  3. معماري سازماني با رویکرد حاكميتی

 

هماهنگی (گروه معماری وطراحی دفاعی امنیتی نظام اسلامی) دانا

 

. Standard and Architecture for Egovernment applications

. Standard and Architecture for Egovernment applications

. LEVIS