ترجمه:فراتر از نفت و گاز: آینده قزاقستان در گروی اصلاحات

نویسنده: Ariel Cohen (عضو ارشد شورای آتلانتیک)

رخدادهای اخیر در اوکراین و قدرت ضدغربی و وضعیت نظامی روسیه، مشتریان انرژی اروپایی را مجبور می­کند تا به دنبال جایگزین دیگری برای هیدروکربن روسیه باشند. یکی از تولیدکنندگان محتمل برای نفت و گاز می­تواند قزاقستان باشد که بزرگترین منابع هیدروکربن را در حوزه آبگیرهای دریای خزر – که دارای منابع نفتی فراوان است – به رُخ می­کشد.

قزاقستان در میان 15 کشور برتر جهان از نظر منابع نفتی است که دارای 3 درصد کل منابع نفتی در جهان است. نفت و گاز تقریباً 62 درصد کشور قزاقستان را شامل می­شود و این کشور دارای 172 میدان نفتی است که بیش از 80 عدد از آنها تحت توسعه هستند. بیش از 90 درصد منابع نفتی این کشور، در 15 میدان نفتی بزرگ متمرکز شده­اند، شامل: تنگیز، کاشاگان، کاراچاقاناک و ...

قزاقستان بین چین و روسیه تحت فشار است؛ چراکه این کشور به دنبال فرصت­های اقتصادی است که نمی­تواند آن را تنها در سایه همکاری با روسیه بدست آورد. این کشور به دلیل توسعه حجم کلان منابع نفت و گاز موفق است، ولی بازهم به دنبال توسعه تولیدات صنعتی و سرویس­های پسا- صنعتی است.

حساب­های مالی آستانه (پایتخت قزاقستان) به خوبی قابل قبول هستند. براساس اعلام وزیر نفت و گاز قزاقستان، مجموع منابع هیدروکربن کشف شده (هم در دریا و هم خارج از دریا)، چیزی حدود 4.8 میلیارد تُن یا بیش از 30 میلیارد بشکه تخمین زده شده است. ولی به هرحال، کل منابع مذکور بطور کامل قابل اکتشاف و بهره­برداری نیستند.

خیلی از کارشناسان معتقدند که احتمالاً منابع نفت و گاز بیشتری در میادین این کشور در قسمت قزاقستان از دریای خزر وجود دارد - بعلاوه 17 میلیارد تُن یا 124.3 میلیارد بشکه. با وجود چنین منابع موثری و همچنین نرخ رو به رشد تولید، در آینده­ای قابل پیش­بینی، به احتمال خیلی زیاد قزاقستان در میان برترین تولیدکنندگان نفت عمومی قرار می­گیرد.

شکل (1): نقشه قزاقستان و جایگاه آن نسبت به کشورهای همسایه

آستانه در حال ساخت یک سیستم یکپارچه انرژی است تا بتواند بطورکامل پاسخگوی نیاز برق کشور باشد. این کشور قصد دارد وابستگی­اش را به روسیه تا حد ممکن کم کند؛ چراکه هنوز هم روسیه اندکی برق برای قزاقستان تولید می­کند (به عنوان بخشی از برنامه قدیمی شوروی).

شبکه انرژی قزاقستان به روسیه متصل است. با پیاده­سازی طرح انرژی در قزاقستان، هزاران شغل در کشور ایجاد شده و کشور نیازمند گاز بیشتری است. در رابطه با صادرات گاز، قزاقستان دارای حریص­ترین (مشتاق­ترین) مشتری در جهان در نزدیکی خود (کشور چین) است. یکی از نتایج موثر حاصل از همکاری میان چین و قزاقستان عبارت است از: ساخت یک خط لوله نفتی چین – قزاقستان و خط لوله مرکزی گاز آسیا و پیاده­سازی سایر پروژه­های بزرگ در راستای همکاری انرژی.

خط لوله نفت طولانی قزاقستان به طول 2800 کیلومتر، رسماً در سال 2006 راه­اندازی شد و به یکی از مهم­ترین شریان­های انرژی برای چین تبدیل شد. پروژه­های بیشتری در حال آماده­سازی هستند. در سال 2013، طی بازدید رسمی رئیس جمهور چین از کشور، وی عنوان کرد که خواستار ایجاد شبکه وسیع خطوط ریلی، خطوط لوله انرژی و گذرگاه­های مرزی کارآمد - هم به سمت غرب (به واسطه شوروی سابق) و هم به سمت جنوب (به واسطه پاکستان، هند و سایر بخش­های آسیای جنوب شرقی) – است.

این یک جاده ابریشم جدید و عظیم است. در صورت پیاده­سازی آن، علیرغم آنکه جزو بزرگترین سیستم­های زیرساختی ساخته شده در جهان در قرن 19 و 20 محسوب می­شود (شامل خط آهن ترانس – سیبری و سیستم­های خطوط لوله به منظور انتقال نفت و گاز طبیعی از روسیه به اروپا)، ولی بازهم کوچک جلوه داده خواهد شد. بنابراین قزاقستان مکان جذابی برای پروژه­های سرمایه­گذاری با دو هدف روسیه/اتحاد اقتصادی اروآسیا و بازارهای چین است.

رهبران قزاقستان نیاز به مُدرنیته (نوین­گرایی) را درک می­کنند. رئیس جمهور قزاقستان که در ماه آوریل مجدداً انتخاب شد، قبل از انتخابات اخیر خود، به 5 اصلاحیه اشاره کرده بود. این رویکرد، تحت عنوان "100 گام واقعی برای پیاده­سازی 5 اصلاحیه سازنده" مشخص شد و در انجمن سالانه آستانه در تاریخ 21 مِی امسال (سال 2015) با جزئیات شرح داده شد.

این 5 اصلاحیه نوین­گرایی عبارتند از:

1- تشکیل یک سرویس عمومی مستقل، حرفه­ای و مدرن.

2- یک سیستم قانونی مدرن، شامل گذر از سیستم 5 مرحله­ای عدالت (آغاز، درخواست، رسیدگی، نظارت و نظارت مجدد) به سیستم 3 مرحله­ای (آغاز، درخواست و رسیدگی).

3- جذب سرمایه­گذاران استراتژیک به بخش کشاورزی کشور.

4- شکل­دهی یک "ملت آینده مشترک" با پرورش یک هویت مدنی و بادوام، به عنوان ستون فقرات یک جامعه موفق و مدرن.

5- ایجاد یک دولت پاسخگو و شفاف.

کمیته نوین­گرایی ملی به منظور تسهیل پیاده­سازی این اصلاحات ایجاد شده است. رئیس جمهور قزاقستان به این نکته اشاره کرده است که این­ها بهبودهایی برای نظارت عمومی و حکم قانونی هستند و منجربه ترویج رشد اقتصادی و گستردن هویت مدنی قزاقستان و در نهایت بهبود شفافیت و پاسخگویی دولت خواهند شد.

پیاده­سازی چنین اصلاحاتی قبلاً به تصویب رسیده است و طرح عملیات 100 مرحله­ای تحت عنوان "دولتی مدرن برای همه" منتشر شده است. قزاقستان به عنوان پلنگ اروآسیا در قلب منطقه­ای وسیع با منابع نفتی، گازی و سایر منابع طبیعی و مردمانی جاه­طلب و تحصیل کرده (به عنوان آهن­ربایی برای جذب سرمایه­گذاران خارجی)، به سرعت به تحولات خود ادامه می­دهد و چنین سرعت رشدی را حفظ خواهد نمود.

تجزیه و تحلیل:

بررسی نقش ژئواستراتژی قزاقستان:

موقعیت جغرافیایی قزاقستان به نحوی است که هم می­توانست معادلات ژئواستراتژیک شوروی سابق  و آمریکا را به هم بزند؛ و هم امروزه می­تواند نقش مهمی در اهداف ژئواکونومیک داشته باشد.

امروزه این سوال مطرح است که آیا قزاقستان بیشتر به منظور اهداف ژئواستراتژیک مورد توجه به ایالات متحدۀ آمریکا است و یا اینکه هدف دیگری وجود دارد؟

در دوران شوروی سابق، بویژه در دهه 50 و 60 یک ترتیبات خاص در روسیه داده شده بود که بتواند نابسامانی­هایی که بطور سنتی بر اهداف استراتژیک نظامی شوروی بود را کاهش دهند. در نتیجه در توزیع جغرافیایی روس­تبارها یک ملاحظات خاصی را در نظر گرفته بودند. در آن ملاحظات قزاقستان را در اولویت اول قرار داده بودند. یعنی حداکثر 43% روس­تبار در قزاقستان وجود دارد. پس از فروپاشی شوروی، نقش نظامی این جمهوری­های جنوبی روسیه تا حد زیادی کاهش پیدا کرد؛ ولی از بین نرفته است.

دست اندرکاران تدوین دکترین امنیت ملی روسیه پس از فروپاشی، جمـــهوری­های پانزده­گانه شوروی را طی جلساتی متعدد که از سال 1992 تا 2001 ادامه پیدا کرد، مورد ارزیابی قرار دادند. نتیجه این جلسات این شد که جمهوری­ها را در سه دایره متمرکز به تصویر کشیدند، که از مرکز به پیرامون نقش استراتژیکی جمهوری­ها کاهش پیدا می­کند.

دایره شماره (1): شامل جمهوری­های خود فدراسیون روسیه، اوکراین، بلاروس و قزاقستان است.

دایره شماره (2): کشورهای مسلمان آسیای مرکزی و قفقاز است.

دایره شماره (3): شامل جمهوری­های اروپای شرقی (سه خواهران بالتیک) است.

 

همانطورکه ملاحظه می­شود، در بین جمهوری­های تازه استقلال­یافته، از همه مهم­تر سه جمهوری قزاقستان با تقدم اول، اوکراین با تقدم دوم و بلاروس با تقدم سوم از بالاترین اهمیت برخوردار هستند.

علل این تقسیم­بندی آن است که قزاقستان هم منبع انرژی است (ارزش ژئوپلیتیکی)، و هم اینکه موقعیت جغرافیایی آن به نحوی است که ارزش ژئواستراتژیکی بسیار بالایی دارد.

مهم­ترین ارزش­های ژئواستراتژیک قزاقستان عبارتند از:

1- توزیع جغرافیایی متناسب؛

2- وسعت زیاد (مساحتی برابر با 2724900 کیلومتر مربع)؛

3- بهره­مند شدن از یک شرایط بسیار ویژه­ای برای ژئوپلیتیک فضا[1].

کمااینکه هم اکنون بیش از 90% پایگاه­های سکوهای پرتاب موشک­های بالستیک[2] در این قسمت از جهان است.

امروزه قزاقستان جنبه­های اتمی خود را جمع کرده (منظور بمب اتم است)، ولی جنبه­های تحقیقاتی و فضایی خود را هنوز دارد.

از طرفی دیگر، منابع نفت و گاز این کشور نیز بسیار قابل­توجه است. همچنین گستردگی خاکی این کشور باعث گردیده که موردنظر چین نیز باشد. از این نظر چین شروع به کشیدن لوله­های نفتی از آسیای مرکزی تا خاک کشور خود، به طول 3100 کیلومتر کرده است.

این ارزش ژئواستراتژیکی قزاقستان بیانگر این مسئله است که ایالات متحدۀ آمریکا، برخلاف آنچه که مطرح شده، نه فقط برای نفت بلکه برای ارزش ژئواستراتژیک قزاقستان است که نوک پیکان دخالت خود را در آسیای مرکزی روی قزاقستان متمرکز کرده است.

 

جمهوری قزاقستان و جهان اسلام:

آسیای مرکزی از دیرباز با اسلام پیوند عمیقی داشته و به عنوان یک فاکتور مهم و اساسی در پیوند و نزدیکی ملل آسیای مرکزی نقش به سزایی داشته است. اسلام در سرزمین قزاقستان علیرغم دور بودن از مراکز اسلامی، استعداد آن را داشت که حیات انسانی و اجتماعی قزاق­ها را تغییر دهد و خدمات ارزشمندی در جهت وحدت ملی و رشد فرهنگی آنان بنماید. مـوج اسلام­خواهی در میان مردم و روند رو به رشد آن در دوران پس از استقلال، و نیز به پشتیبانی و حمایت دولت از مراکز دینی و مذهبی در سال­های اخیر همراه بوده است.

دین اسلام پیش از همه در مناطق جنوبی و غربی قزاقستان گسترش یافته است و بیش از 80% از مردم این منطقه خود را مسلمان نامیده­اند. جمهوری قزاقستان محل تلاقی و مرز ادیان جهانی مانند اسلام، مسیحیت و بودا است و وجود ملیت­های گوناگون و حضور ادیان مختلف در آن باعث گردیده است تا همزمان چند مدل ژئواستراتژیک و متناسب با آن، چندین مدل ژئوپلیتیک را در عرصه روابط بین­الملل به بوته آزمایش بگذارد، ضمن اینکه قزاقستان کشوری است که بطور سنتی مسلمان است و با تکیه بر پیشینه شرقی به جهان غرب نظر دارد.

ماهیت سکولار دولت قزاقستان سبب شده است تا شرایط آزاد برای برگزاری مناسبت­ها و انجام فرایض دینی تمام ادیان و مذاهب فراهم شود، و البته لازم به ذکر است که قزاقستان کشوری است چند قومیتی که مردم دارای ادیان و مذاهب گوناگون هستند و در حال حاضر شرایط موجود در این کشور نشان می­دهد که این عوامل در توسعه و تصمیم­گیری سیاست خارجی نقش و اهمیت به سزایی دارد. اگر به موقعیت جغرافیایی و محیط ژئوپلیتیک قزاقستان، روابط تاریخی و فرهنگی قزاقستان با کشورهای همسایه و به سطح تعاملات و توانایی­های بالقوه در جهت توسعه اقتصادی توجه کنیم، آشکارا در می­یابیم که سیاست قزاقستان در ارتباط با دولت­هایی که در اصطلاح کشورهای مسلمان نامیده می­شوند، با مجموعه­ای از عوامل داخلی و خارجی و ریشه­های تاریخی و فرهنگی شکل گرفته است.

یکی از ویژگی­ها و مشخصه­های اصلی دیپلماسی قزاقستان، تعهد به مفهوم جهان چند قطبی و تحکیم روابط دوجانبه با کشورهای مختلف است. لذا این کشور در چارچوب سیاست چندبرداری خود، اهداف خود را در همکاری همزمان هم با کشورهای غربی و هم با کشورهای شرقی طراحی کرده است. بنابراین طبق نظر رئیس جمهور نور سلطان نظربایف، قزاقستان به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و پتانسیل اقتصادی خود ممکن نیست که در مسائل منطقه­ای محدود و محصور شود و آینده قزاقستان در همکاری با آسیا، اروپا، شرق و غرب رقم خورده است.

ایران به عنوان یک قدرت منطقه­ای که به تازگی وزن سیاسی آن در جهان افزایش یافته است و تأثیر قابل توجهی در روابط بین­الملل دارد، دارای منافع بلند مدت در قزاقستان و آسیای مرکزی است. در حال حاضر برای قزاقستان، تصمیم­گیری در مورد مسائل دریای خزر، مسئله ایجاد دالان حمل و نقل و ارتباطی، نقل و انتقال منابع هیدروکربنی کشور از اهمیت به سزایی برخوردار است که در حال حاضر مشارکت ایران در تصمیم­گیری این مسائل را شامل می­شود. قزاقستان به عنوان کشوری که دسـترسی به آب­های آزاد نـدارد، برای اجرا و عـــملی­سازی این طرح­ها به همکاری گسترده ایران نیاز دارد. یکی دیگر از جنبه­های مهم همکاری با ایران، نیاز به حل و فصل مسائل مربوط به امنیت منطقه­ای، تروریسم، افراط­گرایی مذهبی و قاچاق مواد مخدر است که برای حل آن بطور مستقیم نیاز به حل و فصل مناقشات در افغانستان است.

نتیجه­ گیری:

دولتمردان قزاقستان در دیپلماسی خویش بیشتر از اصل تعامل و مدارا خصوصاً با کشورهای همجوار خویش پیروی می­کند. همانطورکه از مطالب فوق برمی­آید، اهم فعالیت­های قزاقستان با کشورهای پیرامون و به خصوص کشورهای جهان اسلام بیشتر براساس ارتباطات اقتصادی و تجاری است، اما در کنار آن بر ضرورت روابط نزدیک میان این کشورها تأکید دارد و اتحاد آنها را در مسیری برای برقراری صلح و ثبات در منطقه و به خصوص مبارزه با تروریسم می­داند.

 

دبیر کارگروه تخصصی ژئوپلیتیک

   رضا جهان­تیغ

منابع:

 

1- جزوات درسی ژئواستراتژیک، دکتر عزت­ا... عزتی (دوره دکتری)

2- IPSC (مرکز بین­المللی مطالعات صلح)

 

[1] Geo-space