چارچوب نظری مباحث امنیت منطقه ای

چکیده:مجموعه امنیتی را الگوهای دوستی و دشمنی تعریف می‏کنند. قرار گرفتن در یک حوزه تمدنی مشترک که دارای فرهنگ مشترکی هستند، از ویژگی‏های مجموعه امنیتی است (مانند اعراب، اروپایی‏ها، آمریکای لاتینی‏ها و ... ). شکل‏گیری مجموعه امنیتی از یک طرف ناشی از تعامل میان ساختار آنارشیک و پیامدهای آن بر توازن قوا و از طرف دیگر ناشی از فشارهای نزدیکی جغرافیایی است. تمام دولت‏ها تا حدی درون یک شبکه جهانی وابستگی متقابل امنیتی قرار گرفته‏اند، اما این وابستگی در همه جا یکسان نیست و «مجاورت جغرافیایی» تأثیر زیادی در وابستگی امنیت آنها دارد.

چارچوب مفهومی و نظری نظم منطقه‏ای

نظم به معنای وجود قواعد، ساختارها و روندهای نسبتاً مشخص رفتاری در یک مجموعه امنیتی منطقه‏ای یا نظام بین‏المللی است که موجب می‏شود تا بازیگران در برابر رویدادها، رفتار نسبتاً مشخص و قابل انتظاری را از خود بروز دهند.

تفاوت نظام بین‏الملل با نظم داخلی دولت‏های ملی (حاکمیت ملی، نظام آنارشی؛ نظم و آنارشی) به این شرح قابل ملاحظه است:

الف) در عرصه جهانی

نظام بین‏المللی --------->   جامعه بین‏المللی---------> جامعه جهانی

ب) در عرصه منطقه‏ای

مجموعه امنیتی منطقه‏ای ---------> ائتلاف امنیتی منطقه‏ای ------------>جامعه امنیتی منطقه‏ای

نظام امنیتی منطقه‏ای(Regional Security System): در سطح منطقه‏ای دولت‏ها یا واحدها به اندازه‏ای به هم نزدیک هستند که نمی‏توانند امنیت دیگران را جدا از امنیت خود در نظر گیرند. امنیت جهانی و ملی در سطح منطقه‏ای بر همدیگر تأثیر می‏گذارند و تصویر کلی در محل تقاطع این دو سطح شکل می‏گیرد.

ائتلاف امنیتی منطقه‏ای: در میان دولت‏های نزدیک به هم تشکیل می‏شود. معمولاً موردی است و در برابر تهدیدی خاص ایجاد شده و پس از رفع تهدید از میان می‏رود.

سازمان‏های امنیتی منطقه‏ای (Regional Security Organizations): دولت‏های عضو در یک جامعه امنیتی برای مقابله با تهدیدها و تأمین امنیت به ایجاد سازمان امنیتی مشترک اقدام کرده‏اند تا بتوانند با واگذاری بخشی از حاکمیت ملی به سازمانی فراملی، امنیت خود را با هزینه کمتر تأمین نمایند.

چهار چشم‏انداز نظری در باب تأمین امنیت در دوره پس از جنگ سرد

1- امنیت جهان‏گرا (جهانی شده): این امنیت همراه با پذیرش جهانی شدن است که در آن وابستگی متقابل در جهان در ابعاد و حوزه‏های گوناگون است. «بازیگران غیردولتی» را نیز بخشی از جامعه جهانی می‏داند و قرائت‏های مختلف لیبرالی و مارکسیستی دارد.

2- امنیت ساختارگرا (نگرش سیستمی): رویکرد نوواقع‏گرایی و نگرشی سیستمی به نظام بین‏المللی دارد و به ساختار نظام بین‏المللی و نحوه توزیع قدرت در آن اهمیت زیادی قایل است. ساختار نظام بین‏الملل و دولت نقش اصلی را در این رویکرد دارد و «قدرت‏محور» است.

3- امنیت منطقه گرا (همگرایی منطقه ای): «بری بوزان» سطح تحلیل منطقه‏ای را انتخاب می‏کند. در دوره پس از جنگ سرد، به دو دلیل سطح منطقه‏ای به محلی برای منازعه و همکاری میان دولت‏ها تبدیل شده است:

  1. افول رقابت ابرقدرت‏ها کیفیت نفوذ قدرت‏های جهانی در سایر مناطق را کاهش داد.
  2. اغلب قدرت‏های بزرگ بعد از جنگ سرد قدرت‏های سمجی نیستند و رویکرد منعطفی در روابط با دولت‏های دیگر در پیش گرفته اند.

4- امنیت ملی (انزوا گرایی): که بر قدرت ملی در داخل کشور تأکید دارند. رویکرد انزواگرایانه یا کاملاً غیرامنیتی ویژگی اصلی این رویکرد است. رویکرد اول به واقع‏گرایی انزواگرا و رویکرد دوم لیبرالی و به جهان‏گرایی نزدیک است.

نظریه‏های روابط بین‏المللی

  • نظریه برسازی
  • نگرش هویتی
  • ارزش‏های مشترک
  • ساختار و کارگزار

نظریه لیبرالیسم

نظریه های لیبرالیستی بر 3 اصل تاکید دارند: بازیگران دولتی و شرکت‏ها / اقتصاد و کارکردگرایی /اصل تسری.

نظریه واقع گرایی

واقع گرایان نیز بر 3 اصل : موازنه قدرت / تهدید مشترک / دیپلماسی؛ تاکید دارند

سه انگیزه و رویکرد کلان در منطقه‏گرایی

امنیت و نظم امنیتی از منظر نظریه واقع‏گرایی و نوواقع‏گرایی

1- امنیت مهم‏ترین و اصلی‏ترین وظیفه دولت‏های ملی است و قدرت‏ مهم‏ترین ابزار تأمین آن است.

2- موازنه قدرت و دیپلماسی نقش اصلی در تأمین امنیت ملی کشورها دارند.

3- دولت‏ها تنها بازیگران جامعه بین‏المللی هستند و در شکل دادن به نظام بین‏الملل نقش اصلی را ایفا می‏کنند. بازیگران دیگر تابعی از دولت ملی هستند.

4- ساختار نظام بین‏المللی آنارشیک است و دولت‏ها بر اساس اصل خودیاری چاره‏ای افزایش قدرت ملی ندارند.

5- تهدیدات مشترک می‏تواند به شکل‏گیری ائتلاف‏های بین‏المللی و منطقه‏ای منجر شود. اما چیزی که اصالت دارد منافع ملی است.

6- ائتلاف‏ها بر اساس منافع شکل می‏گیرد و با تغییر منافع ممکن است از بین رفته و جای خود را به ائتلافی دیگر دهد.

امنیت و نظم امنیتی از منظر نظریه لیبرالیسم

1- دولت‏ها یکی از بازیگران جامعه بین‏المللی هستند، در کنار دولت‏های ملی، شرکت‏های چندملیتی، سازمان‏های بین‏المللی و سازمان‏های مردم‏نهاد نقش مهمی را در جهان امروز ایفا می‏کنند.

2- در جهان امروز وابستگی متقابل پیچیده‏ای میان جوامع شکل گرفته است. آنها به شدت به هم وابسته و آسیب‏پذیرند.

- مسایل و موضوعات اقتصادی و فنی نقش بسیار مهمی در مناسبات بین‏المللی ایفا می‏کنند و موجب پیوند عمیق میان کنش‏گران بین‏المللی شده و محدودیت‏های زیادی برای سیاستمداران در انتخاب گزینه‏های امنیتی به وجود می‏آورد.

4- جوامع امنیتی موفق از همکاری‏های مشترک کشورها در حوزه‏های فنی و اقتصادی شروع شده و به حوزه‏های دیگر گسترش یافته است. اصل تسری در همکاری منطقه‏ مطرح است.